‘Kanker tijdens de zwangerschap is heftig’ | Christianne Lok in NRC

6 nov 2020 13:56

HIPEC bij eierstokkanker

In Nederland krijgen ongeveer 1300 vrouwen per jaar de diagnose eierstokkanker. In ongeveer 75% van de gevallen is de ziekte bij de diagnose al in de buik verspreid. HIPEC staat voor Hypertherme Intraperitoneale Chemotherapie. Bij een gedeelte van de patiënten met stadium III eierstokkanker waarbij in eerste instantie een operatie niet mogelijk is vanwege de uitgebreidheid van de tumor start de behandeling met chemotherapie, daarna volgt een operatie. Deze operatie wordt ‘intervaldebulking’ genoemd. De patiënten die behandeld worden met intervaldebulking komen in aanmerking voor de HIPEC- behandeling. Nadat alle zichtbare tumor is verwijderd, wordt aan het einde van de operatie de buik gespoeld met verwarmde chemotherapie. Het doel is om onzichtbare tumorcellen bloot te stellen aan verwarmde chemotherapie, om zo de kans dat de ziekte terugkeert te verkleinen.

Het onderzoek

In januari 2018 werden de positieve onderzoeksresultaten gepubliceerd in het gezaghebbende tijdschrift The New England Journal of Medicine. Het onderzoek werd uitgevoerd in zes Nederlandse en twee Belgische centra onder aanvoering van gynaecologisch oncoloog Willemien van Driel van het Antoni van Leeuwenhoek. Uit dit onderzoek bleek dat vijf jaar na start van de behandeling, de kans op overleven 10% groter was voor patiënten die behandeld werden met een intervaldebulking en HIPEC, vergeleken met een intervaldebulking alleen. Behandeling met HIPEC gaat gepaard met een langere operatieve ingreep, maar zorgt niet voor extra nadelige effecten.

Vergoeding vanuit het basispakket

Een positief advies van het ZIN zorgt ervoor dat deze behandeling vanuit het basispakket vergoed wordt voor die patiënten die voor de HIPEC in aanmerking komen. De beroepsverenigingen van gynaecologen (NVOG) en oncologen (NVMO) en de patiëntenvereniging Olijf zijn dan ook blij met dit positieve advies. Arlette van der Kolk van Stichting Olijf: “HIPEC is een welkome aanvulling op de huidige behandelmogelijkheden voor deze specifieke groep patiënten met eierstokkanker. Iedereen die voor een HIPEC-behandeling in aanmerking komt kan hiervoor nu in haar eigen regio terecht.”

Richtlijn aangepast

KWF Kankerbestrijding financiert de implementatie van de HIPEC-behandeling, zodat de introductie van deze behandeling in Nederland vlot kan verlopen. Zorgverleners hebben de landelijke richtlijn in 2018 aangepast en de organisatie van de zorg rondom HIPEC voorbereid.

Tien centra

Vanaf 1 maart is de HIPEC-behandeling voor deze patiëntengroep beschikbaar in tien Nederlandse ziekenhuizen die hier volgens de SONCOS norm voor gekwalificeerd zijn: het Amsterdam UMC, Antoni van Leeuwenhoek, Catharina Ziekenhuis, Erasmus MC, LUMC, Medisch Spectrum Twente, Maastricht UMC+, Radboud UMC, UMC Groningen en UMC Utrecht.

Vandaag kwam het nieuws dat Sjoukje Hooymaayer (77) eierstokkanker in een vergevorderd stadium heeft. En onlangs moesten we het droevige nieuws brengen dat Lotti van Leeuwen hieraan was overleden. Ook interviewden we Corina Berendsen die aan eierstokkanker lijdt. Hoe zit het nu echt met deze ziekte?

We spraken Frederic Amant, hoogleraar gynaecologische oncologie en werkzaam in het Antoni van Leeuwenhoek.

Welke symptomen heeft eierstokkanker?

Amant: “Eierstokkanker wordt ook wel silent killer genoemd en dat is niet voor niets. De eierstokken en eileiders liggen in de buikholte. Kankercellen kunnen daar snel groeien zonder dat een vrouw dat doorheeft. De tumor drukt in het beginstadium namelijk niet tegen andere organen aan.

De klachten ontstaan daardoor vaak pas als de kanker al is uitgezaaid in de buikholte. Die klachten zijn: een dikke buik die niet te verklaren is, pijn in de onderbuik, een zwelling, abnormaal bloedverlies, plasproblemen of problemen met de stoelgang. In 75% van gevallen wordt eierstokkanker vastgesteld in een vergevorderd stadium.

Als signalen vaak pas komen als het al is uitgezaaid, waarom is er dan geen preventief bevolkingsonderzoek?

Amant: “Eierstokkanker ontwikkelt zich zó snel dat bevolkingsonderzoek weinig uithaalt, zo is aangetoond bij een onderzoek onder 200.000 vrouwen in Engeland. Door een vaginale echografie te laten doen kun je heel dicht bij de eierstokken komen.

Maar een vrouw die bij de controle geen afwijkingen vertoonde, kan zes maanden later vergevorderde eierstokkanker hebben. De kankercellen groeien veel sneller dan bij bijvoorbeeld darmkanker en baarmoederhalskanker.”

Frederic Amant / AvL

Amant: “Jawel, bij 10 tot 20% van patiënten met eierstokkanker is er een genetische aanleg. Deze patiënten hebben vaak een afwijking in het brca-1 of brca-2 gen, hetzelfde gen dat ook borstkanker kan veroorzaken. Bij de dochters van deze patiënten kunnen we kijken of zij dezelfde dna-verandering hebben.

Bij een afwijking in het brca-1 gen is de kans 40 tot 60% dat je borstkanker ontwikkelt en 40% dat je eierstokkanker ontwikkelt. Bij een afwijking in het brca-2 gen is de kans 16% dat je eierstokkanker krijgt.

Wij raden vrouwen met afwijkingen in één van deze genen aan om hun eierstokken en eileiders te laten verwijderen als ze geen kinderwens meer hebben. Veel vrouwen doen dit ook, omdat ze bij hun moeder hebben gezien wat voor impact de ziekte heeft. Een bekend voorbeeld van iemand die haar eierstokken, eileiders en borsten heeft laten verwijderen is Angelina Jolie. Zij heeft een afwijking in het brca1-gen.”

Maar in de meeste gevallen is er dus geen erfelijke aanleg. Hoe kan eierstokkanker worden behandeld als het eenmaal is geconstateerd?

Amant: “Behandeling bestaat bijna altijd uit een operatie en chemotherapie. Vrouwen hebben de beste kans als bij een operatie alle kankercellen worden verwijderd. Recente studies laten zien dat in sommige situaties het toevoegen van de HIPEC-behandeling (het spoelen van de buik met verwarmde chemotherapie, aansluitend op de operatie) en behandeling met immuuntherapie van meerwaarde kunnen zijn.”

Hoe groot zijn de overlevingskansen?

Amant: “De overlevingskansen zijn de afgelopen twintig/dertig jaar niet veranderd, dat is echt beangstigend. Het ligt eraan in welk stadium de kanker wordt geconstateerd. Als dat al in het eerste stadium is, is de kans dat een vrouw na vijf jaar nog leeft 92%.

Maar in 70% van de gevallen wordt de ziekte geconstateerd in stadium 3 of 4. Van stadium 4 leeft na vijf jaar nog maar 5%. Dan is de kanker al uitgezaaid naar de longen of lever.” De kanker komt ook vaak terug na behandeling. Van de vrouwen bij wie de kanker in stadium 3 is ontdekt, krijgt 70% binnen achttien maanden opnieuw eierstokkanker.”

Is er hoop dat de overlevingskansen de komende twintig/dertig jaar wél verbeteren?

Amant: “Gynaecologische kanker behoort niet tot de top vier van kankersoorten (darmkanker, borstkanker, prostaatkanker en longkanker), het komt veel minder voor dan deze kankersoorten. 2,6% van alle kankerpatiënten heeft eierstokkanker.

Dat maakt dat er minder aandacht is voor eierstokkanker en dus minder geld voor onderzoek. Daarom wordt er minder snel vooruitgang geboekt op dit gebied. Maar er is wel hoop, want door de technische evolutie hopen we eierstokkanker eerder vast te kunnen stellen door een bloedtest.

Zo kunnen we vrouwen die risico lopen eerder opsporen. En de HIPEC-behandeling en immuuntherapie bieden hoop. Ik denk dat binnen vijf tot tien jaar de overlevingskansen van vrouwen met eierstokkanker zijn verbeterd.”

Bron: https://vrouw.nl/artikel/hoe-zit-het-nu-echt-met/52854/hoe-zit-het-nu-echt-met-eierstokkanker

Frederic Amant, Christianne Lok en Margreet Veening (foto: © Marlou Pulles)

Kanker tijdens de zwangerschap is gelukkig zeldzaam, maar leidde tot enkele jaren geleden vaak tot het vroeg inleiden van de bevalling of het afbreken van de zwangerschap.

Daarin lijkt nu verandering te komen. “In de meeste gevallen is kankertherapie tijdens de zwangerschap mogelijk, met een gunstig gevolg voor zowel het kind als de moeder”, denkt prof. dr. Frederic Amant (KU Leuven, België, en Antoni van Leeuwenhoek, Amsterdam). Hij startte een internationale studie naar de korte- en langetermijneffecten voor het kind, in samenwerking met onder anderen dr. Christianne Lok (Antoni van Leeuwenhoek) en dr. Margreet Veening (VU medisch centrum, Amsterdam).

Lees de volledige publicatie

De groep oncologisch gynaecologen van het CGOA verzorgt de oncologische gynaecologie in drie instituten te weten AMC, NKI-AVL en VUmc en de consultatieve diensten in de gehele IKA regio en een deel van de IKST regio. De patiëntenzorg is gericht op de behandeling van (pre)maligne aandoeningen van de vrouwelijke geslachtsorganen. Dit behoort tot de categorie laag volume en hoog complexe zorg. Er wordt op drie locaties gewerkt.

Het team bestaat uit een groep geregistreerde gynaecoloog- oncologen aangevuld met fellows in opleiding tot gynaecoloog-oncoloog, een verpleegkundig specialist, een physician assistent, een screeningsarts voor erfelijke tumoren en een team van verpleegkundigen op de poliklinieken en de verpleegafdelingen. Er wordt nauw samengewerkt met medisch onvcologen, radiotherapeuten, chirurgen en plastisch chirurgen, urologen, radiologen en pathologen. Tevens wordt psycho-sociale ondersteuning rond het ziekteproces geboden door maatschappelijk werkenden. Het CGOA biedt opleiding voor basis- en differentiatie-aios.

In dit verslag worden de ontwikkelingen beschreven in de periode 2009-2014 op gebied van patiëntenzorg, wetenschap, onderwijs en opleiding.

Download het CGOA jaarverslag 2009-2014

Chemotherapie remt de celdeling, ook de deling van follikelcellen in de eierstok. Daarom kan er een tijdelijke of blijvende uitval ontstaan van de ovariële hormoonproductie en de eisprong. Hierdoor zal meestal tijdens de behandeling met chemotherapie de menstruele cyclus verdwijnen.

Vaak komt enige tijd na het einde van de behandeling de cyclus weer terug en kan een vrouw weer zwanger worden. Of dit gebeurt, is wel mede afhankelijk van de leeftijd van de patiënte en het soort chemotherapie die is gegeven.
Hoe jonger een vrouw is, des te groter de kans dat de cyclus weer op gang komt. Als een vrouw niet meer gaat menstrueren, is de kans dat zij nog zwanger kan worden erg klein, zelfs met geassisteerde voortplanting zoals IVF. Vrouwen boven de 40 jaar hebben een grotere kans om in de overgang te komen door de chemotherapie. Er is onderzoek gedaan of met het geven van bepaalde hormonen tijdens de chemotherapie de eierstokken beschermd kunnen worden. De resultaten van deze onderzoeken zijn echter nog niet eenduidig. Vooralsnog is dit nog geen standaard advies.

Door de komst van de vruchtbaarheidstechnieken (IVF, invriezen van eicellen, invriezen van een volledige eierstok of een deel hiervan) zijn er meer mogelijkheden gekomen voor jonge vrouwen om hun vruchtbaarheid veilig te stellen voor het starten van de behandeling. Of er tijd genoeg is om dit te doen en de behandeling hiervoor uit te stellen, moet per patiënte worden bekeken. Ook moet een afweging worden gemaakt of de hormonale behandeling die onderdeel uitmaakt van de procedure veilig genoeg is bij bijvoorbeeld hormoongevoelige tumoren.

Naast chemotherapie zijn operatie en bestraling belangrijke therapievormen van kanker. Soms is het bij de behandeling van gynaecologische kanker nodig om de baarmoeder of de eierstokken te verwijderen. Uiteraard heeft dit gevolgen voor de vruchtbaarheid en kunnen adoptie, eiceldonatie of draagmoederschap nog de enige opties zijn. Bestraling van de eierstokken en baarmoeder zal tot onvruchtbaarheid leiden. Soms kunnen dan wel de eierstokken uit het bestralingsgebied worden verplaatst.

Tijdens de behandeling is het uiteraard niet aan te raden om zwanger te worden. Een zwangerschap hoeft echter meestal niet te worden afgebroken als er kanker wordt gediagnosticeerd. Verschillende soorten chemotherapie kunnen in de zwangerschap worden gegeven. Vaak wordt geadviseerd om een bepaalde tijd te wachten voordat een zwangerschap kan worden nagestreefd. Dit heeft te maken met de kans dat de kanker terugkomt, met het herstellen van alle behandelingen en het verdwijnen van de chemotherapie uit het lichaam. Als er daarna een zwangerschap ontstaat, lijken er niet meer aangeboren afwijkingen te zijn.

Christianne Lok

Iedere 2 minuten sterft een vrouw aan baarmoederhalskanker. Wereldwijd zijn gynaecologische tumoren verantwoordelijk voor één vijfde van de 5 miljoen nieuwe kankerpatiënten per jaar en 2,9 miljoen sterfgevallen door kanker in de wereld. Het voorkomen van baarmoederhalskanker is schrikbarend aan het stijgen in Zuid-en Oost-Azië, Latijns-Amerika en Afrika. Jaarlijks worden wereldwijd meer dan 230.000 vrouwen gediagnosticeerd met eierstokkanker. De meerderheid van deze vrouwen zal uiteindelijk sterven aan de ziekte.

Globe-athon verenigt gemeenschappen over de hele wereld die zich ijveren om bewustzijn, onderwijs en onderzoek naar gynaecologische kanker uit te breiden. Deze wereldwijde Globe-athon actie is een internationale roep om aandacht, die laat zien hoe één stap een wereld van verschil kan maken. Aandacht voor deze stille en dodelijke ziekten moet wereldwijd een belangrijke prioriteit hebben.

Nederland doet voor de tweede maal mee aan Globe-athon, dit jaar met een fietstocht op zaterdag 27 september vanuit Amsterdam, Groningen en Nijmegen naar Zwolle. In Zwolle zal de fakkel voor de organisatie van dit evenement worden overgedragen van Amsterdam aan Groningen.

Van Nederland tot Ghana, van de Verenigde Staten tot Antarctica, van Peru tot Zuid-Korea, mensen van over de hele wereld doen mee aan de allereerste internationale strijd tegen gynaecologische kanker. In het weekend van 28-29 september 2013 zullen deelnemers in meer dan 80 landen geschiedenis schrijven, door te lopen in solidariteit met elkaar en met miljoenen vrouwen en gezinnen die getroffen zijn door gynaecologische kanker. Deze kanker berooft vrouwen van keuzes, van hun identiteit als vrouw, en legt een zware druk op gezinnen en relaties.

Wereldwijd zijn gynaecologische tumoren verantwoordelijk voor één vijfde van de 5 miljoen nieuwe kankergevallen en 2,9 miljoen sterfgevallen door kanker in de wereld. Jaarlijks worden wereldwijd meer dan 230.000 vrouwen gediagnosticeerd met eierstokkanker. De meerderheid van deze vrouwen zal uiteindelijk sterven aan de ziekte: eierstokkanker is verantwoordelijk voor naar schatting 140.000 doden per jaar, wereldwijd. De incidentie van baarmoederhalskanker is schrikbarend aan het stijgen in Zuid-en Oost-Azië, Latijns-Amerika en Afrika. Het sterftecijfer is hoger dan het in de afgelopen 30 jaar is geweest en kost meer dan 230,000 levens per jaar. Aandacht voor deze stille en dodelijke ziekten moet wereldwijd een belangrijke prioriteit hebben.

Globe-athon is een coalitie gewijd aan het verenigen van gemeenschappen over de hele wereld om het bewustzijn, onderwijs en onderzoek naar gynaecologische kanker uit te breiden. Deze allereerste wereldwijde actie is een internationale roep om aandacht, die laat zien hoe één stap een wereld van verschil kan maken.

In Nederland worden gelijktijdig 3 wandeltochten georganiseerd vanuit de drie locaties van het Centrum van Gynaecologische Oncologie Amsterdam, die allen eindigen bij de RAI. de RAI vindt hetzelfde weekend een groot oncologisch congres plaats; The European Cancer Congress (ECCO).

Globe-athon wandeltochten van en 5, 10 en 15 km rond Amsterdam
zaterdag 28 september

Inschrijving per mail: secretariaat@cgoa.nl
Kosten: gratis
Info: www.globeathon.com